Thử nghiệm thành thạo & so sánh liên phòng theo ISO/IEC 17025:2017

Mục lục

Thử nghiệm thành thạo & so sánh liên phòng theo ISO/IEC 17025:2017

1) Thử nghiệm thành thạo (PT) và so sánh liên phòng (ILC) là gì?

Trong hệ thống ISO/IEC 17025:2017, Assuring the validity of results (đảm bảo giá trị/độ tin cậy của kết quả) là yêu cầu cốt lõi. Một trong những cách mạnh nhất để chứng minh kết quả “đáng tin” là tham gia thử nghiệm thành thạo (Proficiency Testing – PT) và/hoặc so sánh liên phòng (Interlaboratory Comparison – ILC). ISO/IEC 17025:2017 nhấn mạnh việc phòng thí nghiệm phải có hoạt động giám sát chất lượng để kiểm soát và chứng minh tính đúng đắn của kết quả, trong đó PT/ILC là công cụ quan trọng.

PT (Thử nghiệm thành thạo): nhiều phòng cùng đo/ thử một mẫu (hoặc phép đo), sau đó so sánh với giá trị ấn định/giá trị quy chiếu và chấm điểm năng lực.
ILC (So sánh liên phòng): có thể tương tự PT nhưng không nhất thiết theo mô hình “nhà cung cấp PT” đầy đủ; vẫn nhằm đối chiếu kết quả giữa các phòng để đánh giá độ tương đồng, sai lệch, độ chụm.

ILAC cũng có tài liệu chính sách về việc dùng PT/ILC trong hoạt động công nhận và đánh giá phòng thí nghiệm.

2) Mục đích và ý nghĩa trong phòng thí nghiệm – kiểm định xây dựng

Với phòng thí nghiệm vật liệu xây dựng, địa kỹ thuật, bê tông, cọc, nền móng… PT/ILC không chỉ để “đối phó audit”, mà tạo lợi ích kỹ thuật – thương mại rất rõ:

Chứng minh năng lực kỹ thuật một cách khách quan
Kết quả PT/ILC là bằng chứng “bên thứ ba” (peer comparison) giúp phòng chứng minh năng lực khi làm hồ sơ năng lực, đánh giá nội bộ, đánh giá của tổ chức công nhận.
Phát hiện sai lệch hệ thống trước khi gây rủi ro dự án
Sai số do thiết bị (hiệu chuẩn lệch), mẫu chuẩn/thuốc thử, thao tác kỹ thuật viên, điều kiện môi trường, tính toán… có thể “ẩn” trong kiểm soát nội bộ. PT/ILC giúp lộ ra sai lệch theo cách khó chối cãi.
Chuẩn hóa thao tác & tăng tính nhất quán giữa các nhóm/chi nhánh
Nhiều phòng xây dựng có hiện trường + phòng lab, nhiều ca làm. PT/ILC giúp đồng nhất SOP, cách tính, cách báo cáo.
Tăng uy tín pháp lý – hợp đồng
Trong quản lý chất lượng công trình, việc sử dụng phòng thí nghiệm chuyên ngành xây dựng đủ điều kiện, thực hiện thí nghiệm theo kế hoạch và đảm bảo độ tin cậy kết quả là tinh thần xuyên suốt của khung pháp lý quản lý chất lượng thi công.

3) ISO/IEC 17025:2017 yêu cầu gì về PT/ILC?

Trong ISO/IEC 17025:2017 (mục về đảm bảo giá trị kết quả), phòng thí nghiệm phải:

Lập kế hoạch giám sát chất lượng để kiểm soát tính đúng đắn của kết quả theo rủi ro và tần suất phù hợp.
Tham gia PT và/hoặc ILC khi phù hợp, hoặc có giải pháp thay thế có giá trị tương đương (ví dụ: kiểm tra chéo, mẫu chuẩn, hồi quy, kiểm soát QC nội bộ nâng cao…), nhưng phải chứng minh được hiệu lực.
Đánh giá kết quả PT/ILC, điều tra nguyên nhân khi “không đạt”, thực hiện hành động khắc phục và theo dõi hiệu lực (đây là điểm audit hay hỏi nhất).

ILAC P9 cũng nêu định hướng: tổ chức công nhận thường xem PT/ILC là bằng chứng quan trọng trong đánh giá năng lực, và đưa ra yêu cầu/khuyến nghị về cách lựa chọn, tần suất, xử lý kết quả.

4) So sánh PT và ILC: chọn cái nào cho phòng kiểm định xây dựng?

PT phù hợp khi:

Có nhà cung cấp PT uy tín cho chỉ tiêu (nén bê tông, cường độ thép, thành phần hạt, Atterberg, CBR, Proctor, độ sụt…).
Cần “điểm” đánh giá rõ ràng (z-score/En… tùy lĩnh vực), dễ trình bày khi đánh giá công nhận.

ILC phù hợp khi:

Chỉ tiêu khó có PT thương mại (một số phép thử hiện trường đặc thù, hoặc chỉ tiêu ít phổ biến).
Các phòng trong cùng hệ thống/hiệp hội thống nhất làm so sánh định kỳ để kiểm soát chéo.

Nguyên tắc chọn: ưu tiên phép thử rủi ro cao (ảnh hưởng nghiệm thu, an toàn chịu lực, tranh chấp hợp đồng), phép thử tần suất nhiều, và phép thử dễ phát sinh sai lệch hệ thống.

5) Yêu cầu hồ sơ tối thiểu (gợi ý thực chiến cho audit)

Để “đúng ISO 17025” và đủ chặt cho môi trường xây dựng, bạn nên chuẩn bị bộ hồ sơ PT/ILC tối thiểu:

Quy trình/SOP PT-ILC: phạm vi, tiêu chí chọn chương trình, tần suất theo rủi ro, cách xử lý mẫu, cách tính & chấp nhận.
Kế hoạch PT/ILC năm: liệt kê chỉ tiêu, tiêu chuẩn áp dụng, nhà cung cấp/đối tác, thời gian dự kiến, người phụ trách.
Biên bản đánh giá kết quả: đạt/không đạt; phân tích nguyên nhân (thiết bị, người, phương pháp, môi trường, tính toán).
Hành động khắc phục: đào tạo lại, hiệu chuẩn/kiểm tra thiết bị, sửa SOP, kiểm tra chéo lại; kèm bằng chứng hiệu lực.
Liên kết quản trị rủi ro: đưa “bài học PT/ILC” vào đánh giá rủi ro và cải tiến hệ thống.